Charakterystyka rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym

Mowa człowieka nie jest umiejętnością wrodzoną, dlatego dziecko przyswaja ją sobie od najbliższego otoczenia tak zwaną drogą naśladownictwa. Powtarzane wielokrotnie przez rodziców nazwy przedmiotów, które znajdują się w otoczeniu dziecka, zostawiają one słuchowe ślady w ich mózgu. Dziecko, które usłyszy daną nazwę, potrafi już sobie wyobrazić przedmiot, do którego ta nazwa się odnosi. Potrafi już zrozumieć znaczenie słowa, aż powoli zaczyna również nazywać przedmioty. Rozwój mowy za tę postępuje równolegle z rozwojem tak zwanej motoryki narządów artykulacyjnych. Mowa dziecka wytwarza się dzięki skoordynowanej aktywności muskulatury języka gardła oraz warg. Do rozwoju oraz koordynacji poszczególnych części aparatu artykulacyjnego potrzebny jest przede wszystkim czas, oraz aktywne ćwiczenia.

Rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym trwa kilka lat oraz w jego przebiegu wyodrębniają się pewne okresy. Czas trwania tych okresów u dziecka normalnie rozwijającego się, można określić w przybliżeniu w następujący sposób:

  • okres melodii (0-1 roku życia),
  • okres wyrazu (1-2 roku życia),
  • okres zdania (2-3 roku życia),
  • okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 r.oku życia).

W wychowaniu przedszkolnym szczególnie ważne są ostatnie dwa okresy.

Nauka mówienia

Mówienie jest sprawnością, której z całą pewnością trzeba się uczyć, podobnie jak wszelkich innych sprawności. Jest to oczywiście możliwe dzięki sukcesywnemu dojrzewaniu różnych organów mowy. Wiadomo, po urodzeniu żaden z tych organów nie jest gotowy do swych czynności, dlatego mowa wytwarza się dzięki skoordynowanej aktywności muskulatury języka, gardła, podniebienia, warg, płuc oraz krtani. Rozwój mowy postępuje równolegle z rozwojem narządów artykulacyjnych. Dziecko nadzwyczajnie ćwiczy narządy artykulacyjne poprzez czynności ssania, żucia połykania. W taki sposób język przygotowuje się już do wymowy głosek. Najtrudniejsze głoski do wymowy to: sz, ż, cz, dż oraz r. Wymagają one dodatkowych precyzyjnych ruchów, np. ruchy wibracyjne czy też uniesienie języka. Do rozwoju oraz koordynacji odpowiednich części wchodzących w skład skomplikowanego narządu mowy potrzebne są aktywne ćwiczenia, oraz czas.

Jednak rozwój mowy nie u wszystkich dzieci przebiega jednakowo: u jednych malców szybciej i te dzieci zaczynają wcześniej mówić, u innych wolniej, co skutkuje późniejszymi początkami mowy oraz wolniejszym przyswajaniem pewnych głosek. Warto wspomnieć, że może być różna kolejność pojawiania się poszczególnych głosek w ich trakcie rozwoju mowy. Stopień rozwoju mowy zależy od różnych czynników. Do najważniejszych z nim należą wpływ środowiska oraz psychofizyczny rozwój dziecka.

Rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym

Mowa jest najbardziej efektywnym sposobem komunikowania się między ludźmi. Nie jest umiejętnością wrodzoną- człowiek uczy się jej przez całe swoje życie, głownie poprzez kontakt z drugim człowiekiem. Kontakty werbalne z otoczeniem wzbogacają nasze słownictwo, uczą prawidłowych zasad gramatycznych, a także właściwego posługiwania się melodią, akcentem i rytmem wypowiedzi.

Jak rozwija się mowa?

Wyróżniamy 4 etapy rozwoju mowy:

  1. Okres melodii (inaczej okres przygotowawczy) u dzieci 0-1 r.ż.
  2. Okres wyrazu u dzieci 1-2 r.ż.
  3. Okres zdania u dzieci 2-3 r.ż.
  4. Okres swoistej mowy dziecięcej u dzieci 3-7 r.ż.

Temat rozwoju mowy jest jak najbardziej ciągle aktualny, gdyż niestety obecnie wiele dzieci boryka się z problemami natury słownej, a i nieraz u dorosłych możemy napotkać pewne trudności na tym tle. Znajomość tematu jest niezbędna nie tylko dla osób pracujących na co dzień z dziećmi, ale także dla rodziców, którzy powinni być czujni i bacznie obserwować rozwój mowy swoich pociech, a w razie konieczności poradzić się specjalistów, co do swoich wątpliwości i zastrzeżeń. Ważne jest jednak poznanie predyspozycji i możliwości dziecka, by każde potraktować indywidualnie. Każde dziecko rozwija się w swoim tempie i nawet odchyły od ustalonych norm nie muszą oznaczać zacofania.

Jak dziecko posługuje się mową w wieku przedszkolnym?

Na okres przedszkolny przypada ostatni etap rozwoju mowy – okres swoistej mowy dziecięcej, w którym dziecko doskonali i ubogaca się pod względem treściowym i formalnym. Przypatrzymy się teraz jak to przebiega w poszczególnych latach tego okresu.

  • Trzylatek. Na tym etapie mowa dziecka powinna być zrozumiała dla otoczenia, nie tylko dla osób najbliższych. Dziecko winno posługiwać się prostymi zdaniami i wymawiać wszystkie spółgłoski i samogłoski. Typową cechą dla tego okresu jest zastępowanie niektórych głosek innymi, łatwiejszymi. I tak: głoski s, z, c, dz są zmiękczane do ś, ź, ć, dź; głoska r może być pomijana lub zastępowana przez np. j, ł, l; zamiast głoski f może pojawiać się ch i odwrotnie. Na tym etapie rozwoju dziecko może przestawiać głoski, opuszczać sylaby początkowe lub końcowe, zniekształcać wyrazy lub nieprawidłowo je odmieniać.
  • Czterolatek. Jest to etap, kiedy dziecko coraz więcej rozumie i zadaje mnóstwo pytań. Potrafi odpowiadać na pytania i wykonywać polecenia, a także wybiegać słowami w przyszłość lub mówić o przeszłości. Mimo, że w wypowiedziach pojawiają się ciągle formy agramatyczne, dziecko jest zaciekawione poprawnością językową.
  • Pięciolatek. Dziecko 5-letnie jest mocno zainteresowane funkcją słowa, szukaniem odpowiedniego wyrazu. Nieraz mamy tu do czynienia ze swoistym słowotwórstwem, mającym za podstawę etymologiczne powiązanie wyrazów. Mowa dziecka jest zrozumiała i coraz mniej w niej niepoprawności gramatycznych. Co więcej, dziecko samo chętnie poprawia wypowiedzi innych.
  • Sześciolatek. W tym wieku dziecko powinno mieć już opanowaną mowę, chociaż proces rozwoju mowy nadal trwa. Wypowiedzi są najczęściej w formie wielozdaniowej. Wszystkie dźwięki języka polskiego powinny być wypowiadane prawidłowo, a gramatyczne formy powinny być używane poprawnie. Słownictwo jest bogate i zróżnicowane.
  • Siedmiolatek. Po 6-7 roku życia mija tzw. okres krytyczny dla rozwoju mowy, oznacza to, że mowa po tym okresie może być jedynie korygowana, a nie kształtowana. Proces rozwoju mowy spowalnia, aż w końcu wygasa. Wszelkie zaniedbania wcześniejszego okresu jest teraz bardzo ciężko wykorzenić. Od tego momentu człowiek ubogaca swoje słownictwo nowymi wyrazami, ale wcześniej przyswojone zasady gramatyki są już mocno zakorzenione i prawie niemożliwe jest je zmienić.

https://www.youtube.com/watch?v=KeQoxhuIXnM

Proces rozwoju mowy jest żmudny i czasochłonny, ale warto ten czas dobrze wykorzystać na naukę prawidłowych zasad mówienia. Pamiętajmy, że po pewnym czasie nie nauczymy dziecka nowych reguł, a jedynie będziemy mogli korygować te już wpojone. Warto zainteresować się tematem, by zapobiec ewentualnej krzywdzie wyrządzonej dziecku. Mowa jest najważniejszym sposobem komunikacji, dlatego zadbajmy o dobre nawyki dziecka już we wczesnym etapie jego dzieciństwa.